Introdutzione

Sa chistione de sa limba sarda no est una chirca de glotològia, ma un’esertzìtziu fungudu de autodeteminatzione polìtica, sotziale e culturale. Su sardu est sa limba, cheret nàrrere chi est su ligàmine tra su biosistema de su tempus coladu e unu benidore de reconnoschimentu de sesi. Pro custu, faeddare de Weltanschauung nos paret siat de importu mannu.

Sa paràula tedesca Weltanschauung espressat, a sa lìtera, “bisione de su mundu” dae sa cale naschet un’idea de limba, chi peri sa filosofia, s’antropologia e sa psicologia nos dat unu mundu fraigadu non solu dae su chi bidimus, ma finas e mescamente dae comente seberamus de lu bìdere. Sa bisione de su mundu, est, duncas, un’ograda chi essit dae sas intragnas chi sestat, chi donat forma a s’esperièntzia.

Wilhelm Dilthey mustrat sa Weltanschauung comente “s’unione de sas rapresentatziones e de sos sentidos pro more de sos cales unu tempus cumprendet a isse matessi e su mundu a fùrriu”. Cheret nàrrere chi onni cultura, onni pessone tenet sa Weltanschauung sua: un’isetu a dae intro de su cale totu su chi si mustrat at unu signifigadu. Sa Weltanschauung no est, tando, una teoria ebbia, ma una forma de bida: sa manera cun sa cale una tziviltade intendet, pensat, faeddat e vivet sa realidade. In custu disignu, sa Weltanschauung est s’addòbiu tra filosofia e poesia, tra s’intendimentu e su fràigu, tra su mundu chi nos càpitat e s’ograda chi nos lu torrat ladinu.

In sa perra antropològica, sa Weltanschauung bogat a pìgiu chi no esistit unu mundu ebbia, ma mundos medas cantas sunt sas abbaidadas chi l’abitant. Cada sotziedade innetat sa realidade cun sìmbulos, ritos, narìngios. Issa diventat gasi s’ordìngiu invisìbile chi aunit su modu de cumprèndere su tempus, su logu, sa morte, sa natura, su divinu. S’òmine, segundu custu pensu, no est mai un’osservadore simple de sa realidade, ma est unu fraigadore de mundos e de sensu pro more de su limbàgiu e de sa cultura.

In su chirru psicològicu, sa Weltanschauung currispondet a su grustu de sas credèntzias sentidas chi inditant s’àndala a sa pertzetzione nostra. Est una “mapa metale” chi nos est ùtile e nos serbit pro interpretare su chi sutzedit a inghìriu. Est unu sistema de significos chi nos permitit de dare coerèntzia a s’esperèntzia nostra. Si diamus ghiare sa visione a sa psicologia analìtica, diamus nàrrere chi sa Weltanschauung est su giassu simbòlicu in ue si moet su sesi, sa punna in ue si faghent bìdere sos archètipos, sas timòrias e sos disìgios.

Pro acabbare, in s’ala sotziològica, sa Weltanschauung si mudat in trassa ideològica e immaginària chi sustenet sas istitutziones, sos balores cundivisos, sos narìngios de sa comunidade. Ogni època at sa sua: su Rinaschimentu, pro nàrrere, la mustraiat cun s’ aficàntzia in s’òmine; sa modernidade, cun sa fide in su progressu; su mundu contemporàneu, cun sa molteplitzidade de sas bisiones e sa pèrdida de unu tzentru ùnicu.

Sas sotziedades mudant cando mudat sa Weltanschauung issoro, cando sa manera de abbaidare su mundu si guastat e formas de sensu noas naschint dae su nudda ponende·nche a banda su patrimòniu istòricu, linguìsticu e culturale intreu, su cale rapresentat s’dentidade nostra chi est ùnica, inimitàbile, insostituìbile.

Cada borta chi cambiamus prospetiva, chi lassamus chi un’àtera cultura, un’àtera esperièntzia, un’àtera boghe nos tochet, sa Weltanschauung linguìstica nostra, pro esèmpiu, s’ispostat, li mancat s’alenu, divenit, pro impreare una definitzione de s’UNESCO, una limba Definitely Endangered (una limba in perìgulu a beru). Est pro nche istresiare custa minerta chi, tando, est de importu mannu traballare subra de nois, pro fàghere a manera chi bìdere su mundu non siat prus bastante, pro tales chi s’èssere bidos dae su mundu chi abbaidamus siet sa prus manna prioridade nostra.

A cudda ala de sa Paràula: su manìgiu de su Podèriu.

Su chistionu nostru diat èssere prenu de bòidos si non faghimus a beru nudda pro nde bìdere sa realizatzione de su chi semus narende. E dare boghe a sa paràula est su de unu atos de reconnoschimentu personale chi nois Sardos devimus a sa limba mama. Pro custu depimus divènnere meres de agency, cheret nàrrere chi devimus àere sa capatzidade de agire a intentu in su mundu e de donare coràgiu a s’ambiente sòtziu-culturale. E custa leada de cussèntzia est ligada, in manera astrinta, a cussu protzessu de identificatzione chi est cramadu Empowerment

S’empowerment no est unu cuntzetu astratu, ne una cuntzessione istitutzionale ebbia; est, in su significu prus mannu, s’otenimentu de cussa ànima identitària chi configurat custu protzessu comente una risposta netzessària a sèculos de contos fatos dae foras, chi at, fatu-fatu, relegadu s’ìsula a ogetu de osservatzione e mai a sugetu chi contat. S’autodeterminatzione non si nche acabat in sas urnas o in sas leges; issa naschet in sa buca de chie faeddat. Est s’atu de importu mannu cussu de “numenare su mundu”, imbetzes de bajulare sos nùmenes ischertados dae àtere. In custa manera, sa limba sarda finit de esìstere comente traste de folcrore e si mudat in cunditzione  essentziale pro nche lòmpere a fundu cun su modu de abbaidare sa realidade.

Nois ischimus bene meda chi su comintzu de sa batalla pro s’identidade est, a in antis de totu, epistemològicu. Sighende su pensu de Ludwig Wittgenstein, sas paràulas non sunt etichetas firmas, dadas a sas cosas, ma sunt “formas de vida” beras. Cando sas làcanas de su limbàgiu s’astringhent, torrat a nudda su mundu matessi: sa pèrdida de una limba ispetzìfica est una mutzada de s’esperièntzia cognitiva.

Su sardu tenet una classificatzione de sa realidade (toponomàstica, botànica, relatziones sotziales) chi s’italianu istandard non podet cuntènnere. Si unu sardu perdet sa paràula ispetzìfica de unu bentu, de una fase de sa pastorìtzia o de unu sentidu comunitàriu, comente su connotu, cussu bìculu de mundu finit de èssere intesu comente ùnicu e si mudat in genèricu, indefinidu.

Duncas, s’empowerment linguìsticu cunsistit in su refudare sa bisione “mandrona” e bidimensionale fortzada de sa globalizatzione digitale e in su torrare a àere sa limba, in su èssere torra meres de una lente chi donat galu a su paesàgiu e a s’ànima sarda sa tridimensionalidade originale pròpria. Comente nos narat sa metàfora de su mosàicu, podimus marcare chi onni faeddu sardu est una tèssera de bidru coloradu: sena de issa, su retratu de su chie semus arreat galu a cumprire, pro neghe de bòidos prenos a podèriu dae culturas istràngias.

Si sa filosofia definit su logu, sa pedagogia de Paulo Freire nos dat sas fainas pro lu prènere. Tzuchende dae su cuntzetu de cussentizatzione, su pòpulu sardu nde podet colare sa “diglossia”, cussa gerarchia sòtziu-linguìstica chi at, peri s’istòria, marcadu su sardu comente limba “bassa” de sa birgòngia e de s’ignoràntzia, a favore de s’italianu bidu comente limba “arta” de su progressu.

Ischimus bene chi s’opressione prus intzisiva est cussa chi nche cumbinchet s’opressu de s’inferioridade culturale sua. E su sardu chi acabbat de faeddare sa limba sua a sos fìgios pro los “amparare” est sighende a mandare a dae in antis unu tràuma seculare de invisibilidade. E si diamus crèere chi su pensu de Freire potza rapresentare sa situatzione linguìstica sarda, tando sa solutzione at a èssere de faeddare su sardu non cun s’idea chi su tempus coladu potzat torrare ma cun su presumu chi “numenare su presente” usende sa limba mama est s’àndala giusta de sighire pro torrare a tènnere una boghe pròpria. Est sa faina de bortare sa limba dae repertu de su mudimene a faina de autodeterminatzione moderna. S’empowerment est, tando, s’àidu dae sa passividade de chie est descritu a sa poderada de chie si autodetèrminat.

S’identidade no est unu fatu firmu, ma una pràtica fitiana. Segundu custa definitzione, sos istùdios de Judith Butler subra su cuntzetu de performatividade, nos imparant chi nois bogamus a foras s’identidade nostra cun su limbàgiu e sas fainas fatas e torradas a fàghere.

Custu pro nàrrere, chi non semus sardos pro nàschida, ma si diventat sardos ca ischertamus, cun cussèntzia, de vìvere cussa cultura. A sa matessi manera, s’empowerment si movet pro sa decostrutzione de limbàgios patriarcales. Mentovare, pro esèmpiu, su podere femininu (sa sìndiga, sa retritze) est un atu performativu chi “creat” ispàtziu sotziale.

In àteras paràulas, un’identidade chi si autodetèrminat devet èssere bona a dare a cada cumponente sas paràulas pro si definire. S’empowerment sardu devet èssere, duncas, politzèntricu, unende sas batallas pro sa limba cun cussas pro sa visibilidade de ogni genia e identidade, istransende chi su mosàicu diventet una presone de ruolos firmos e arcàicos.

In custu traballu non si podet non mentovare su contributu de Miale Pira, chi at teorizadu su ligàmine, chi non si podet isòrbere, tra limba e sa campadura antropològica. In Sardegna 1-11, Pira tzucat dae s’anàlisi de sa bidda sua pro nche lòmpere a s’universale. Pro isse custu fiat su caminu de sighire pro nche bogare a campu, torra, sa dignidade intelletuale chi si nch’est pèrdida cun su tempus. Segundu Pira, sa ruta de sa limba caminat paris cun su disastru ecològicu e sotziale. Sa pèrdida de sa gestione comunitària de sas terras e de sa cultura pastorale, pro fàghere un’esèmpiu, nch’at ghetadu a terra unu modellu de ecuilìbriu. Recuperare sa “limba pro cumprèndere e pro resìstere” cheret nàrrere chircare de cumpònnere a nou custu ligàmine segadu tra s’òmine e su territòriu.

Pro congruire custa “ograda” nostra subra sa realidade de sa limba sarda, podimus afirmare chi s’empowerment e s’autodeterminatzione de sa Sardigna colant pro una rebellia contra sa semplificatzione. Diat èssere, pro tocare sos puntos de importu mannu de custu traballu, chi amus a pòdere definire custa rebellia contra sa semplificatzione comente una gherra intelletuale chi pedit su rigore lògicu de Wittgenstein chi nde definit su logu, sa fortza polìtica de Freire chi nos permitit de lu prènere e sa sensibilidade de Butler e Pira pro l’abitare cun libertade.

Àere dignidade cheret nàrrere refusare una màgine sena significu e bidimensionale de s’isula. Cheret nàrrere arrogare unu mosàicu prenu de sentidos, in ue sa limba sarda non finit in ue finint sos faeddos de sos àteros, ma creschet pro numenare su benidore, sa tecnologia, su genere e sa libertade. S’autodeterminatzione est, in fines, su diritu a no èssere un’ogetu de s’istòria de sos àteros, ma su sugetu sovranu de su narìngiu pròpiu.

Immacolata Salis