In custa setzione de s’Osservatòriu de sas Limbas de Minoràntzia, cherimus presentare una prima parte de su cuadru normativu pro s’amparu de sas limbas de minoràntzia, pro sa limba sarda e pro sas àteras limbas alloglotas de Sardigna. Passu passu, s’at a dare contu de àteros documentos importantes chi potzant èssere de agiudu pro cumprèndere comente custa chistione siat semper e galu prus acraradora.

Cuadru normativu internatzionale, europeu, natzionale e regionale subra s’amparu de sas minoràntzias linguìsticas

Cuadru Internatzionale e Universale (Deretos de s’Òmine)
• Decraratzione Universale de sos Deretos de s’Òmine (1948): su fundamentu èticu pro totu sos deretos tziviles e culturales.
• Decraratzione Universale de sos Deretos Linguìsticos (Bartzellona, 1996): nàschida dae sa Cunferèntzia Internatzionale pro amparare sa dignidade de ogni limba comente deretu inalienàbile

Cuadru Europeu (Cunsìgiu de Europa)
• Carta Europea de sas Limbas Regionales o Minoritàrias (1992): su trastu printzipale pro sa promotzione de sas limbas istòricas in Europa.
• Cunventzione-Cuadro pro s’Amparu de sas Minoràntzias Natzionales (1995): impinnu de sos Istados pro garantire s’egualidade de sas minoràntzias (Istrasburgu, 1° de freàrgiu de su 1995).

Cuadru Natzionale (Itàlia)
• Lege n. 482 de su 15 de Nadale 1999: “Normas in matèria de tutela de sas minoràntzias linguìsticas istòricas”.

Sa lege chi reconnoschet su sardu (e su tataresu, s’aligheresu e su tabarchinu) comente limba de minoràntzia.

Cuadru Regionale (Sardigna)
• Lege Regionale n. 26 de su 15 de Santugaine 1997: “Promotzione e valorizatzione de sa cultura e de sa limba de sa Sardigna”.
Su primu passu istòricu de sa Regione pro s’amparu de su patrimòniu.
• Lege Regionale n. 22 de su 3 de Trìulas de su 2018: “Disciplina de sa polìtica linguìstica regionale”.
Sa norma prus moderna chi punnat a sa normalizatzione e a s’impreu ufitziale de sa limba in totu sos àmbitos.

Decraratzione Universale de sos Deretos de s’Òmine (1948)

Artìculu 3
A cada indivìduu li tocant totu sos deretos e totu sas libertades enuntziadas in custa Decraratzione, sena distintzione peruna, pro resone de ratza, de colore, de sessu, de limba, de religione, de opinione polìtica o de àteru gènere, de orìgine natzionale o sotziale, de richesa, de nàschida o de àtera cunditzione. In prus, peruna distintzione at a èssere istabilida subra sa base de s’istatutu polìticu, giurìdicu o internatzionale de s’Istadu o de su territòriu ue una pessone apartenet, siat indipendente,
sutapostu a amministratzione fidutziària, no autònomu o sugetu a cale si siat limitatzione de soberania.

Decraratzione Universale de sos Deretos Linguìsticos

Cunferèntzia Internatzionale de sos Deretos Linguìsticos – Bartzellona, 1996
Sas istitutziones e sas organizatziones non guvernativas firmatàrias de sa Decraratzione Universale de sos Deretos Linguìsticos, riunidas in Bartzellona dae su 6 a su 9 de làmpadas de su 1996, cunsiderende sa Decraratzione Universale de sos Deretos de s’Òmine de su 1948, chi afirmat in su preàmbulu suo sa fide in sos deretos umanos fundamentales, in sa dignidade e in su balore de sa pessone umana, in s’egualidade de sos deretos de s’òmine […]
Istabilit chi “a ogni indivìduu tocant totu sos deretos e totu sas libertades”, sena distintzione “de ratza, de colore, de sessu, de limba, de religione, de opinione polìtica o de àteru gènere, de orìgine natzionale o sotziale, de richesa, de nàschida o de àtera cunditzione”.

Carta Europea de sas Limbas Regionales o Minoritàrias (1992)

In su 1992 est istada presentada sa Carta Europea de sas Limbas Regionales o Minoritàrias, intrada in vigore in su 1998. Sa Carta amparat non solu sas minoràntzias istòricas ligadas a unu territòriu, ma finas cuddas chi non tenent unu logu geogràficu craru e allacanadu, siat chi siant comunidades istantziales siat chi siant nòmades (pro esèmpiu sas limbas de sos Rom e de sos Sinti).

Sa Carta amparat sa limba de minoràntzia in setores fundamentales de sa vida pùblica:

• in s’Iscola, in ue chircat de garantire s’insignamentu de sa limba e s’impreu de sa matessi comente limba veiculare;
• in s’Amministratzione, in ue punnat a la fàghere intrare in sos ufìtzios e in sos servìtzios pùblicos;
• in sa Comunicatzione, in ue garantit sa presèntzia de sa limba in sos mèdios de
comunicatzione;
• in sa Sotziedade, in ue favorit s’impreu de sa limba in sa vida econòmica e sotziale de cada die.

Cunventzione-Cuadro pro s’Amparu de sas Minoràntzias Natzionales (1995)

Custa Cunventzione est su primu istrumentu giurìdicu a livellu europeu chi ligat Istados medas e chi òbligat a su respetu e a s’amparu de sas minoràntzias natzionales. A diferèntzia de àteros documentos, custu decrarat chi s’amparu de sas minoràntzias est parte integrante de s’amparu internatzionale de sos deretos de s’òmine.

Sos obietivos printzipales sunt:

• promòvere s’egualidade prena, cun sos Istados chi s’impignant a garantire a sas pessones chi apartenent a sas minoràntzias, s’egualidade in antis de sa lege;
• amparare e remunire s’identidade: sos firmatàrios depent creare sas cunditziones
netzessàrias pro permìtere a sas minoràntzias de mantènnere e isvilupare sa cultura issoro, s’identidade, sa religione, sa limba e sas traditziones;
• reconnòschere sos deretos linguìsticos, su deretu de impreare sa limba de minoràntzia in privadu e in pùblicu (in s’oralidade e in s’iscritura), e s’impinnu a amparare sa toponomàstica e sos nùmenes pròpios in limba;
• partetzipatzione, pro assegurare sa partetzipatzione de sas minoràntzias a sa vida culturale, sotziale, econòmica e pùblica de s’Istadu.

Sa Cunventzione est istada cungruida su 1° de freàrgiu de su 1995 in Istrasburgu.
S’Itàlia l’at ratificada su 3 de santandria de su 1997 (intrada in ativu su 1° de martzu de su 1998).

Cuadru Natzionale (Itàlia)

Lege n. 482 de su 15 de Nadale 1999
“Normas in matèria de tutela de sas minoràntzias linguìsticas istòricas”
Artìculu 1 – Su Printzìpiu Generale Custu artìculu decrarat chi sa limba ufitziale de sa Repùbblica est s’italianu, ma istabilit puru chi sa Repùbblica valorizat su patrimòniu linguìsticu e culturale de sas minoràntzias.

Artìculu 2 – Sas Limbas Reconnotas
In custu artìculu sunt inditadas in manera ispetzìfica sas limbas chi tenent deretu a s’amparu:

«In atuatzione de s’artìculu 6 de sa Costitutzione e in armonia cun sos printzìpios generales istabilidos dae sos organismos europeos e internatzionales, sa Repùbblica amparat sa limba e sa cultura de sas populatziones albanesas, catalanas, germànicas, gregas, italo-albanesas, croatas, frantzesas, francu-proventzales, friulanas, ladinas, otzitanas e sardas».

Cuadru Regionale (Sardigna)

S’Istatutu (aprobadu cun sa Lege Costitutzionale n. 3 de su 26 de freàrgiu de su 1948) est su fundamentu giurìdicu de s’Autonomia de s’ìsula. Mancari siat istadu iscritu in unu perìodu istòricu ue su tema de sas minoràntzias linguìsticas non teniat sa matessi fortza de oe, issu est sa fonte de ue derivant totu sas cumpetèntzias de sa Regione.

Si puru in s’Istatutu regionale non si mentovat sa limba in manera direta, in s’Artìculu 3 si reconnoschet a sa Sardigna sa facultade de amparare totu sos elementos chi costituint s’identidade sua. Sa Corte Costitutzionale at in bias medas afirmadu chi s’amparu de sa limba est inclùdidu in custos poderes, faghende de s’Artìculu 3 su fundamentu giurìdicu de totu sas leges linguìsticas imbenientes.

Lege Regionale n. 26 de su 15 de Santugaine 1997

“Promotzione e valorizatzione de sa cultura e de sa limba de sa Sardigna”
Su caminu de s’amparu legislativu in Sardigna at tentu su primu passu istòricu suo cun custa lege, una norma chi at apostadu sos fundamentos pro sa promotzione e sa valorizatzione de sa cultura e de sa limba de s’ìsula, dende su comintzu a s’amparu de su patrimòniu identitàriu nostru.

Lege Regionale n. 22 de su 3 de Trìulas de su 2018

Custa lege disciplinat oe sa polìtica linguìstica regionale, punnende in manera direta a sa normalizatzione prus avanzada e trasformende s’amparu teòricu in una pràtica de co-ufitzialidade de su sardu e de sas àteras variedades in totu sos àmbitos de sa vida pùblica e sotziale, garantende s’impreu de sa limba in sos ufìtzios, in s’iscola e in sa comunicatzione ufitziale.