Di Mario Marras
Lu rapporthu tra la linga sassaresa e la linga itariana è isthaddu e è ancora oggettu d’attinzioni.
L’isthudi e l’inteventi so isthaddi assai e puru oggi l’arghumentu è cunsidaraddu interessanti, massimamenti pa’ lu chi riguardha l’”itarianizazioni£ d’umbè di parauri e l’orthografia.
Aischultendi lu chi dìzini passoni anziani, assai volthi esci a pizu l’ammentu di li babbi e di li mammi chi custhrignìani li figliori a imprià l’itarianu, inveci tra eddi e eddi fabiddabani in sassaresu: era la cunfèima d’una manera di fà un poggu rigurosa impostha da la friquenzia di la schora prùbbigga e, assai volthi, da la cunvinzioni chi lu sassaresu era “feu”, rozu pa’ no dì addirittura grussuranu.
Ma turrendi a lu primma quarthu di lu 1900, pudimmu agattà uniguanti documenti assai interessanti propiu sobr’a lu rapporthu tra li dui linghi. I’ lu mesi di lampada di lu 1925 èrani isciddi, da l’editori Paravia e Bemporad, uniguanti fascìcuri d’una seria intituradda “Da lu diarettu a la linga”, chi riguardhàbani, a parthi la Sardhigna, puru althri regioni itariani.
Lu periodu è chissu di lu 1923, candu esci la rifòima Gentile, da l’innommu di lu ministhru firòsofu chi abià priparaddu chissa chi è isthadda ciamadda “la più fascistha” di li rifòimi. Nascìa un’ischora serettiba e accintradda, chi punia di siguru in difficulthai li crassi suzziari più pobari.
Aggiu auddu la pussibiriddai di liggì dui di chisthi fascìcuri dedicaddi a l’ “Esercizi di traduzioni da li diaretti di la Sardhigna – Sassaresu e gadduresu”, a cura di D. Parenti, unu pa’ la crassi la di tre e unu pa ‘ la di zincu elementari, “cun apprubazioni – cumenti dizi lu sottutìturu – di la Cummissioni ippirimentari pa’ li libri d’ischora – lampada 1925”.
L’avvisi ischumènzani in manera interessanti: “Lu masthru fòzzia sempri attenzioni chi chisthi librareddi debini sivvì no a “insignà lu diarettu”, chi l’ischurani cunnòscini già assai be’, ma a insignà la linga pa’ mezu di lu diarettu”. Si dizi ciaru chi “la grafia è chissa tradiziunari”. Ma cosa vurìa dì? Liggendi li pàgini, s’agattani chisthi parthicurari: una bostha – i ru buschu – ani dittu, ani acciappaddu – di ru zeru – la jenti – fussia sthadu – ruia che fogu – masthru e althri. Si po vidé subiddu chi la grafia era assai varia: bostha inveci di voltha – ru inveci di lu – stadu inveci di sthaddu – jenti inveci di genti – fogu inveci di foggu – mastru inveci di masthru.
Dabboi si dizi chi “…la cunniscienzia chi masthri e ischurani ani di lu diarettu d’eddi abarà a assé basthanti a fa in manera si siani prununziaddi be’ puru chissi soni diarettari chi chistha grafia no po indicà o disthinghì prizzisamenti…”, saristhia a dì li gruppi sth, sdh, sch e sgh: thi soni poni assé prununziaddi be’ “da ca è naddu in chistha regioni e à la pràtigga di lu diarettu”. Pari propiu ciaru chi lu sonu parthicurari di chissi chi si dìzini “espirate” dubia assè abbasthanza diffìzziri pa’ ca no era sassaresu, e tandu si fazìa affidamentu a li masthri – chi è guasi siguru chi fabiddàbani lu sassarese – pa’ cuntrullà si puru l’ischurani lu fabiddàbani in manera giustha.
Visthu l’ischopu dichiaraddu i’ l’avvirthenzi, s’aggiugni una cunsidarazioni impurthanti: i’ lu diarettu zerthi parauri so impriaddi ind una manera impropia e tanduvi so custhruzioni difettosi chi pórthani a l’ibbagliu candi fabedda o s’ischribi “la linga naziunari”. Pa’ purthà l’ischurani a una fòima itariana giustha, v’abarani a assé assai volthi noti e ippricazioni chi “dobarani assé allarghaddi e be’ accumpagnaddi da esempi da lu masthru”.
Ma vidimmu calche parthicurari chi riguardha li suggerimenti-curreggi di dà a l’ischurani.
I’ li dui fascìcuri dedicaddi a li crassi di tre e di zincu un nota riguardha l’impreu, troppu friquenti, di lu passaddu próssimu, chi dobaristhia assè ciambaddu cu’ lu passaddu remotu: so andaddi vari andésini. A dì la viriddai, tutti canti cunniscimmu l’impreu friquenti di chisthu tempu i’ lu sassaresu fabiddaddu e ischrittu.
Un althru riciammu riguardha un’althra manera di lu sassaresu d’imprià la fòima attiba inveci di la passiba: a chissa l’ani ciamadda Maria, candu inveci saristhia megliu chissa è isthadda ciamadda Maria, saristhia a dì a lu passibu. E una cosaredda curiosa: no la gesgia la ciamésini… ma ciamesini la gesgia….
Althru “ibbagliu abituari i’ lu diarettu toiu”: imprià lu vèibu assè inveci di isthà. La frasi era a ippirrioni tandu vo traduzidda cun stavo a cavalcioni e no ero a cavalcioni; dabboi lu vèibu assé sighiddu da lu gerundiu, foima assai impriadda i’ lu sassaresu: era ischudendi –dizi la nota – lu sai già chi dobarai dì batteva e no era battendo! E ancora: chi si ciamma, saristhia a dì di nome, no che si chiama; aggiu a ciamà, saristhia a dì chiamerò e no ho a chiamare; si ni tòrrani, saristhia a dì ritornano e no se ne tornano. Curiosu lu riciammu a traduzì lu sassaresu che cuì l’itarianu come, cosa di siguru cunniscidda puru tandu: no credu chi calchunu a Sassari pudissia traduzi althu che pinu cun alto che un pino! Interessanti puru li dischussu sobr’a l’impreu di turrà+a+infiniddu: torra a passà: vo traduziddu ripassa e no torna a passare. E un’althra cunsidarazioni pa’ “un uso parco e appropriato” di li parthicelli ci, si, mi ecc.: si n’è faraddu è megliu a traduzillu cun scese, no è sceso. E ancora: la frùttura no si fazi, ma si raccoglie: ni fozzu la pruna vari raccolgo le susine.
Dabboi, a la rinfusa, umbè di riciammi a la traduzioni itariana giustha di zerthi paràuri: sasthaina vo dì no la pentola ma la padella; a bozi manna vari ad alta voce, in banca vari a tavola; farà in Piazza vari percorrere il Corso e no scendere; à intesu la rasgioni vari ha udito ciò di cui si trattava; caggì maraddu no è cadere ammalato ma ammalarsi; s’è posthu a zicchirrià vari gridò (sempri passaddu remotu!)
Da chisthi cunsidarazioni si cumprendi be’ chi i’ la schora v’erani programmi propiu imposthi e assai rigidi. Erani leggi di l’Isthatu e dunca, pa’ definizioni, cun caratteri di leggi. I’ li fascicuri da li ca vènini li cunsidarazioni fatti, no s’intendi ancora un signari di pirìguru pa’ lu diarettu: guasi guasi pari chi lu chi fazi li leggi (lu ministhru Gentile) àggia isciubaraddu un’azioni no troppu invadenti, guasi bonaria, visthu puru lu tonu impriaddu da l’autori di lu fascicuru. In pràtigga no si reprimi lu diarettu, si vo soru fà più naturari lu passaggiu a l’itarianu, fendi attenzioni a la tradizioni di famiria guasi sempri cun radizi boni. Cussì si zirchaba d’arribì a un itarianu veru, libbaru da infruenzi regionari, sigundu l’indicazioni di Giuseppi Lombardo Radice, un famosu pedagogista e figura impurthanti propiu i’ la priparazioni di li programmi d’ischora.
Ma chistha situazioni è duradda poggu, acchì in tempi assai corthi ani ischuminzaddu a punì in campu una repressioni vera, chi è arribidda a punì in casthigu l’ischurani chi fabiddabani in diarettu, cun umiriazioni di tanti maneri. Ovviamenti li libri d’ischora no lassàbani nemmancu una riga a li diaretti. Pa’ dimusthrà chi la schora elementari era vistha da lu regime cumennti l’isthrumentu più forthi pa’ irradizinà l’impreu di li diaretti, cunsidaraddi resthi d’un passaddu oramai inùtiri. E è siguramenti tuttu chisthu chi po ippiagà lu cumpurthamentu di tanti babbi e mammi di lu ca s’è fabiddaddu a lu prinzipiu.
Mario Marras